„Księżyc to Żyd, Szopen to Żyd, ta poduszka to Żyd” nuci Mar­cin Świetlicki w utworze, z którego Michał Tkaczyń­ski zaczerp­nął tytuł swojego dokumentu.

Paweł Bram­son, bohater omawianego filmu, gdyby swego czasu słowa poety trak­tował dosłow­nie, praw­dopodob­nie bez wahania roz­prułby poduszkę, znisz­czył nagrania utworów kom­pozytora, a na księżyc posłał potężny ładunek wybuchowy. W czasach, gdy był kibolem war­szaw­skiej Legii, nienawidził „Żydów, Murzynów, Cyganów, nawet bez­dom­nych”, rzeczywistość definiując poprzez kategorię „swoich” (w klubowym szaliku, szalejący na trybunie zwanej „żyletą”) i „obcych” (z pej­sami, w jar­mułce, czy po prostu o innym kolorze skóry). Do czasu, gdy dowiedział się, że wyzywając Żydów, wyzywa rów­nież samego siebie. Papiery, które Ola, żona Pawła, przyniosła z synagogi, nie pozostawiały co do tego cienia wąt­pliwo­ści. Bram­son zdecydował się przyjąć swą nową /​starą toż­samość, choć odbywało się to nie bez wahań i wąt­pliwo­ści. Gdy jed­nak widz poznaje bohatera, o jego daw­nym życiu przy­pomina tylko przy­wieszony do kluczy breloczek Legii i nalepka z her­bem klubu na szafce w synagodze. „Naj­bar­dziej brakuje mi chodzenia na stadion”, mówi Paweł. Ale co miałby powiedzieć daw­nym kolegom?


Metamor­foza bar­barzyńcy w wyciszonego, zadumanego myśliciela to historia nad­zwyczaj wyrazista i reżyser bar­dzo dba, by wszyst­kie zawarte w niej kon­trasty nie umknęły uwadze widza. Frag­menty auten­tycz­nych nagrań stadionowych burd, pod­kręcone jesz­cze dynamiczną muzyką, zestawione zostały ze spo­koj­nymi ujęciami prze­chadzającego się po mie­ście Pawła. Pul­sujący agresją, zamaskowany osiłek opowiadający o krwawych „ustaw­kach” ustępuje miej­sca bohaterowi roz­myślającemu o zawiło­ściach wiary. Słowo „nienawiść” pojawia się tu kil­kakrot­nie – jako uczucie bul­goczące w sercu „daw­nego” Bram­sona, ale rów­nież ter­min, który Paweł pragnie „zupeł­nie wyeliminować ze słow­nika swoich dzieci”.


Reżyser „Księżyc to Żyd” historię metamor­fozy Pawła potrak­tował jako rusz­towanie, na którym oparł rów­nież inne wątki. Dużą część filmu zaj­mują religijne rytuały, ceremonie i opisy pod­stawowych zasad wiary. Samo nawrócenie Pawła często schodzi na dal­szy plan, ustępując miej­sca reflek­sjom o bar­dziej ogól­nym charak­terze. Jak wygląda bycie Żydem w Pol­sce? Czy wymogi judaizmu da się pogodzić z obowiąz­kami, które na człowieka nakłada życie codzienne? „Księżyc to Żyd” jest historią jed­nostki, jej wyborów i roz­terek, ale także próbą opisania, jak nie­które wiekowe tradycje i zwyczaje funk­cjonują w nowoczesnym świecie.


B.R.

(17.05.2011)