“Kiedy byłem dziec­kiem, patrzyłem na dorosłych. Obser­wowałem co zrobili, czego chcieli. Chciałem wtedy dorosnąć szybko. Teraz nie chcę już być dorosłym” – mówi Maxim, naj­star­szy z bohaterów „Końca lata” Piotra Stasika, który pojawi się na tegorocz­nym festiwalu DOK Leipzig.

Dokument „Koniec lata” (2010) przed­stawia losy trzech uczniów Szkoły Kadetów w Pen­zie na połu­dniu Rosji. Bohaterowie róż­nią się od siebie wiekiem i stop­niem zawan­sowania w nauce. Naj­młod­szy, Artiom (7 lat),dopiero roz­poczyna swoją edukację, z kolei naj­star­szy, Maxim (16 lat), uczęsz­cza do jed­nej z ostat­nich grup. Między tą dwójką chłop­ców jest jesz­cze jedenastoletni Kiril. Stasik tak zestawia historię chłop­ców, że otrzymujemy – podob­nie jak w „Sied­miu kobietach w róż­nym wieku” (1798) Kieślow­skiego – jed­nost­kowy por­tret człowieka, składający się z kon­kret­nych etapów­życia róż­nych osób.


„Koniec lata” roz­poczyna się spraw­nie zmon­towaną sekwen­cją inauguracji roku szkol­nego. Na początku oglądamy jed­nego z bohaterów pod­czas snu. Na ulicach Penza jest noc. Po drastycz­nym cięciu słychać zza kadru głos jed­nego z nauczycieli: Dzień dobry szkoło!… W tym momen­ciemiasto budzi się do życia, samo­chody wypeł­niają ulice, betoniarka pracuje, woj­sko przy­gotowuje się do służby, a młodzi kadeci szykują się na roz­poczęcie roku– myją zęby, poprawiają ubranie, wsiadają do szkol­nych autobusów. W kolej­nych scenach oglądamy uroczysty apel, na którym uczen­nica śpiewa piosenkę o końcu wakacji, kadeci ze star­szych grup maszerują ze sztandarami,słyszymy pod­niosłe fan­fary i prze­mówienie prezydenta Miedwiediewa o „potęż­nej” Rosji. W tych kilku ujęciach Stasik prezen­tuje osoby, które ode­grają ważną rolę w dal­szej czę­ści filmu – nie dotyczy to, wyłącz­nie wspo­mnianej trójki, ale rów­nież wychowaw­czyni Artiona czy rygorystycz­nego nauczyciela, który będzie pouczał uczniów o zasadach czysto­ści.


Per­spek­tywa pierw­szego z bohaterów, Artioma, ujaw­nia się pod­czas począt­kowych lek­cji (zbliżenie twarzy chłopca i napisy u dołu ekranu, infor­mujące o imieniu i wieku dziecka). Artiom jest uczniem wzorowym, przy­wódcą pierw­szej grupy, odpowiadającym za dys­cyplinę w klasie. Poza murami szkoły chłopiec spędza czas jak każde dziecko, bawi się zabaw­kami, ogląda bajki, spo­tyka się z rówieśnikami. Dwa światy Artioma, dziecięcy i szkolny, prze­siąk­nięte są ideologią, nacechowaną bez­granicz­nym wywyż­szeniem tego, co narodowe, ponad to, co obce, poszanowaniem sym­boli narodowych, takich jak flaga czy woj­skowe odznaczenia, oraz twardą dys­cypliną i kon­trolą życia. U następ­nego z bohaterów, Kirila, dostrzegamy,większy niż u Artioma, dystans wobec rzeczywisto­ści szkol­nej. Taka postawa jest wynikiem miło­ści chłopca do osoby spoza szkoły. Kirila bar­dziej interesuje moż­liwość spędzenia czasu ze swą dziew­czyną, niż uczest­nic­two w zjadliwej dys­kusji, w której młodzi kadeci obwiniają Stany Zjed­noczone i Ukrainę za ekonomiczny kryzys Rosji. Naj­star­szy z bohaterów, Maxim, jest osobą naj­bar­dziej reflek­syjną wobec szkol­nego świata. Kiedyś ordery, woj­sko, pań­stwo, ideologia były dla chłopca czymś wyjąt­kowym, dziś szes­nastolatek wyczuwa w tym wszyst­kim kłam­stwo. Pytanie zadane przez Maxima weteranowi wojennemu(Czy bałeś się wal­czyć i strzelać do ludzi?) doskonale odzwier­ciedla rodzący się w młodzieńcu nie­po­kój, sprzeciw wobec świata, w którym rządzi sil­niej­szy.


Stasik per­fek­cyj­nie przed­stawił proces dorastania, momenty, w których człowiek zaczyna się zastanawiać nad tym, co go otacza. Binarną opozycję: dzieciń­stwo – dorosłość, pod­kreśla rów­nież wygląd zewnętrzny chłop­ców. Kiril i Maxim pod względem fizycz­nym wydają się podobni, obaj wchodzą w czas dorosło­ści. Natomiast w rysach twarzy Artiom widzimy jesz­cze dziecko. Jed­nak całą trójkę łączy ta sama instytucja i brak korzeni rodzin­nych. W jed­nej ze scen Artiom mówi, że jego rodzice się roz­wiedli, w innej oglądamy, jak Maxim odwiedza grób przod­ków. W takiej sytuacji znaj­dują się też inni uczniowie, samotni i porzuceni, pod­dani indok­trynacji. Propaganda odbywa się stop­niowo – to droga od dziecięcych piosenek, nie­po­zor­nych zabaw z wychowaw­czynią, aż do zakłamanych lek­cji historii, droga, w której uczniowie cały czas muszą liczyć się z surową dys­cypliną i karą.


Na szczególną uwagę zasługują zdjęcia Stasika (Złota Żaba na Festiwalu PLUS CAMERIMAGE). Autorowi filmu udało się oddać wewnętrzny świat bohaterów, por­tretując ich w chwilach zupeł­nej bez­bron­no­ści– oglądamy jak nie­win­nie śpią, mil­czą, gdy siedzą w szkol­nych ław­kach, boją się pod­czas ćwiczeń. Twarze bohaterów prze­peł­nione są strachem, oczy skrywają smak dzieciń­stwa, które już nigdy nie wróci.



Daniel Stopa (03.10.2011)