Kiedy po raz pierw­szy obej­rzałem dokument Tomasza Wol­skiego „Pomału” (2010) przy­po­mniał mi się, star­szy o nie­spełna pół­wiecze, film Władysława Ślesic­kiego „Rodzina człowiecza” z1966 roku (nagrodzony Złotym Laj­konikiem w Krakowie i Złotym Lwem w Wenecji). Oba utwory, prócz tematu (obraz życia wiej­skiego), łączy podobna poetyka.

Wszel­kie infor­macje fak­tograficzne: imiona bohaterów, nazwa wsi, w której toczy się akcja oraz data roze­granych wydarzeń zostały w „Pomału” pominięte. Wol­skiego i Ślesic­kiego, bar­dziej niż suche fakty, interesuje człowiek i jego codzien­ność (w „Rodzinie człowieczej” infor­macja, że sfil­mowane obrazy pochodzą ze wsi Płaska w powiecie augustow­skim, znalazła się na mar­ginesie jed­nej ze scen). Tym samym oba dokumenty wyrażają prze­słanie, sfor­mułowane w latach pięć­dziesiątych przez autorów „Family of Man” (wystawy fotograficz­nej, która wyraź­nie zain­spirowała Ślesic­kiego do realizacji „Rodziny człowieczej”): “człowiek jest jeden i świat jest jeden, a co za tym idzie, wszyscy tworzymy wielką rodzinę, którą łączy wspólny los, prze­życia, uczucia i doświad­czenia”.


W fil­mie Tomasza Wol­skiego nie znaj­dziemy powszech­nie przyjętego schematu dramatur­gicz­nego, opar­tego na związ­kach przyczynowo-​skutkowych, zawiązaniu akcji i punk­cie kul­minacyj­nym. „Pomału” przed­stawia nam rzeczywistość, którą bohaterowie dobrze znają. Oglądamy ich codzien­ność, rytuały dnia powsze­dniego, takie, jak roz­palanie w piecu, ścielenie łóżka, budzenie się, kar­mienie i wyprowadzanie zwierząt, ścinanie i zwożenie drzewa, jedzenie, itp. Dostajemy więc pojedyn­cze epizody, które składają się na życie rodziny.


War­tość tak luźno powiązanych wąt­ków tkwi w ich poetyc­ko­ści. I tu należy się ukłon w stronę reżysera, który potrafi zachować dystans i cier­pliwość wobec fil­mowanych wydarzeń – nie ocenia pochop­nie, nie umiesz­cza się w cen­trum akcji. Dostrzegamy to przede wszyst­kim w scenach rąbania drzewa, parzenia her­baty, narodzin cielaka czy mierzeniu ciśnienia. Dominują wtedy długie, statyczne ujęcia, a ścieżkę dźwiękową wypeł­niają naturalne odgłosy. Dialogi pojawiają się rzadko, a jeżeli już są, to prze­waża w nich słowo pomału, skierowane zwykle do pracujących zwierząt. Ten, pozbawiony stylistycz­nych fajer­wer­ków, dokument stara się naj­obiek­tyw­niej przed­stawić codzien­ność bohaterów, wierząc, że w potocz­no­ści zawiera się poezja.


W „Rodzinie człowieczej” kamera prawie nigdy nie opusz­czała gospodar­stwa. U Wol­skiego jest podob­nie, wydarzenia roz­grywają się w domu, przy obej­ściu i w polu. Waż­nym elemen­tem jest droga prowadząca do domu, której ujęcia stanowią klamrę filmu. To jedyne sceny mówiące nam o ist­nieniu świata zewnętrz­nego, miej­skiego. W przejeż­dżających po szosie samo­chodach nie potrafimy roz­poznać ich pasażerów, nie roz­róż­niamy marek pojaz­dów, a nawet ich kształtu. Pod­kreślone zostały prze­ci­wień­stwa: pomału-​szybko, wieś-​miasto, życie-​śmierć (w koń­cowych scenach drogą przejeż­dża kon­dukt żałobny, natomiast w pierw­szej czę­ści filmu, w zagrodzie, przy­chodzi na świat cielak). Autor dokumentu, prócz zawężenia naszej per­cep­cji do kon­kret­nego mikroświata, sygnalizuje więc obec­ność życia poza gospodar­stwem.


Poprzez izolację od świata zewnętrz­nego życie bohaterów sprawia wrażenie peł­nej har­monii. Ową har­monię pod­kreślają ujęcia przy­rody (prze­prawa bydła przez strumień, zwożenie drzewa z lasu). Jeden z bohaterów spraw­dza, czy zboże jest już gotowe do zbioru. Widzimy, że natura decyduje, kiedy miesz­kańcy domu zaczną pracować przy zbiorach. Praca nie jest łatwa. Jedynie dziecko może dłużej niż domow­nicy spać i cały dzień się bawić. Ale i ono, podob­nie jak zboże, doj­rzeje i wtedy zadecyduje, czy żyć szybko, czy pomału.


Daniel Stopa
(04.04.2011)